Pokušaj Crne Gore da ubrza razvoj obnovljivih izvora energije otvorio je širu raspravu o tome ko snosi troškove energetske tranzicije. Izmene zakona koje je usvojio parlament imaju za cilj brže planiranje, ekološke procedure i izgradnju vetroelektrana, solarnih elektrana, sistema za skladištenje energije i prateće mrežne infrastrukture. Međutim, stanovnici područja oko Brezne tvrde da novi okvir daje previše prostora investitorima, dok istovremeno slabi zaštitu privatnog zemljišta, vodnih resursa i interesa lokalnih zajednica.
Kritike građanske inicijative „Sačuvajmo Breznu“ odnose se na izmene Zakona o korišćenju energije iz obnovljivih izvora, kao i izmene propisa iz oblasti prostornog planiranja i izgradnje. Prema njihovom stavu, novi okvir omogućava državi da određene zone proglasi područjima ubrzanog razvoja obnovljivih izvora, skraćuje deo procedura zaštite životne sredine i privatne projekte proizvodnje električne energije tretira kao projekte od pretežnog javnog interesa.
Slučaj Brezne prevazilazi lokalni karakter jer se ovo područje pretvara iz postojeće 110/35 kV trafostanice u veliki 400/110/35 kV energetski čvor koji bi trebalo da omogući priključenje do 400 MW novih kapaciteta iz obnovljivih izvora. Projekat se finansira kreditom Evropske banke za obnovu i razvoj uz državnu garanciju u vrednosti od 28 miliona evra, uz dodatnu podršku kroz grantove Investicionog okvira za Zapadni Balkan.
Modernizacija obuhvata ugradnju dva transformatora od po 300 MVA, proširenje postrojenja i povezivanje sa budućim 400 kV prstenom Crne Gore i širim Transbalkanskim energetskim koridorom. Projekat bi trebalo da smanji gubitke u mreži za oko 13 GWh godišnje i doprinese smanjenju emisija za približno 6.000 tona CO₂ godišnje.
Međutim, ključni problem je što Brezna predstavlja istovremeno javni infrastrukturni projekat i priključnu tačku za privatne energetske investicije. Dalekovod i trafostanica koji povećavaju sigurnost elektroenergetskog sistema imaju jasnu javnu svrhu, ali se postavlja pitanje da li isti status treba automatski da imaju svi privatni vetroparkovi, solarni projekti, pristupni putevi i priključni objekti koji koriste tu infrastrukturu.
Najveći projekat povezan sa ovom lokacijom je vetroelektrana Bijela snage 118,8 MW, koju razvija kompanija Alcazar Energy Partners. Projekat se nalazi uglavnom na teritoriji opštine Šavnik, uz delove koji zahvataju Nikšić, Plužine i Kolašin. Planirano je postavljanje 17 vetroturbina, izgradnja internih saobraćajnica, kablovske mreže, projektne trafostanice i 110 kV dalekovoda prema Brezni.
Agencija za zaštitu životne sredine odobrila je studiju procene uticaja projekta u februaru 2026. godine. Očekivana godišnja proizvodnja iznosi oko 350 GWh, što odgovara faktoru iskorišćenja od približno 33,6 odsto, što je realan nivo za visokoplaninske kopnene vetroelektrane.
Kompanija Alcazar je projekat preuzela od domaćih investitora Simes Inženjeringa i Sistema MNE 2023. godine, a ukupna vrednost investicije procenjuje se na oko 200 miliona dolara. Projekat bi trebalo da bude prvi deo šireg investicionog programa kompanije u Crnoj Gori koji bi mogao dostići oko 500 miliona dolara.
Ugovor o priključenju sa operatorom prenosnog sistema CGES potpisan je 2024. godine, dok su razgovori o mogućem ugovoru o otkupu električne energije sa državnom kompanijom EPCG započeti nakon memoranduma potpisanog početkom 2025. godine.
Najveći konflikt nastaje oko korišćenja zemljišta i raspodele koristi od projekta. Stanovnici tvrde da se zemljište već otkupljuje ili opterećuje dugoročnim pravima korišćenja, uz naknade koje u pojedinim slučajevima iznose samo desetine ili stotine evra za prava koja mogu trajati 30 godina.
Iako vlasništvo formalno ostaje kod građana, ograničenja poput zaštitnih zona oko turbina, trasa dalekovoda i pristupnih puteva mogu značajno smanjiti ekonomsku vrednost zemljišta. Zbog toga lokalne zajednice traže da se naknade ne posmatraju samo kroz površinu direktno zauzetu infrastrukturom, već kroz ukupni gubitak vrednosti i dugoročni uticaj projekta.
Izmene zakona same po sebi ne ukidaju pravo vlasnika na naknadu niti automatski znače eksproprijaciju. Proglašavanje projekta od javnog interesa predstavlja pravni okvir, ali država i dalje mora da sprovede odgovarajuće procedure, utvrdi obuhvat zemljišta i obezbedi pravičnu naknadu.
Ipak, promena je značajna jer menja ravnotežu između investitora i lokalnog stanovništva. Umesto da investitor prvo dokazuje javnu korist projekta, građani se mogu naći u poziciji da moraju da osporavaju lokaciju, trasu ili način izvođenja radova.
Crna Gora se ovde nalazi pred klasičnim izazovom energetske tranzicije: kako ubrzati izgradnju obnovljivih izvora, a istovremeno sačuvati poverenje lokalnih zajednica. Brezna može postati važan energetski čvor za buduće izvozne kapacitete zemlje, ali dugoročni uspeh zavisiće od toga da li će razvoj infrastrukture pratiti transparentne procedure, pravične naknade i uključivanje stanovništva.
